Roman Dmowski


Szukaj na stronie »
  Strona Główna »  Niemcy o Dmowskim
Artykuł pochodzi z nr 30 tygodnika „Myśl Narodowa” z 19 lipca 1936 roku. Ukazał się podpisany literami MAF.
NIEMCY O DMOWSKIM
NAJNOWSZE GŁOSY HISTORYKÓW NIEMIECKICH

Obiektywne i sprawiedliwe ocenianie współczesnych wypadków dziejowych i wybitnych osobistości politycznych (zwłaszcza własnego narodu) jest niezmiernie trudnym problemem tak dla historyka, jak dla światłego ogółu, dążącego do poznania prawdy. Tzw. opinia publiczna ulega często sugestii, stwarzanej przez grupy ideowo - polityczne czy sfery rządzące; pod wpływem tej hypnozy, roztaczanej dalej przez prasę, kształtują się - jakże często niewolniczo - zapatrywania społeczeństwa. Ale i predestynowany przez zawód i wiedzę fachowiec - historyk nie łatwo może zdobyć się na sąd bezstronny, gdyż przy wartościowaniu wypadków niedawno przebrzmiałych, poza czystymi faktami wchodzą niemal zawsze w grę subiektywne uczucia badacza i jego indywidualny stosunek do faktu1>. A jednak, gdy chodzi o sprawy ważkie (problemy zasadnicze i aktualne, czy wielkich ludzi) winno się próbować najpewniejszych kryteriów. Jednym z takich kryteriów, na które należy zwrócić baczniejszą uwagę, są głosy obce. Nie mamy tu jednak na myśli bynajmniej prasy i literatury publicystycznej, które zmieniają treść poglądów i siłę ich wypowiedzi stosownie do sytuacji i stosunków politycznych między dwoma państwami. Bez porównania większą wartość mogą mieć sądy, jakie wypowiadają historycy w pracach czy artykułach naukowych.

Studiując prace i czasopisma naukowe (zwłaszcza niemieckie) znajdzie się wiele wypowiedzi na temat naszych stosunków politycznych czy polskich mężów stanu, a to przy sposobności omawiania dziejów sporu polsko - niemieckiego lub odzyskania naszych ziem zachodnich. Znajomość zagadnienia a nieraz i polskiej literatury przedmiotu, dążenie (choćby pozorne) do naukowego obiektywizmu, przy często nieukrywanej niechęci do Polski, naogół duża szczerość i nieskrępowanie się aktualną polityką niemiecką (prace naukowe nie są przeznaczone dla ogółu, a z Polaków mogą je wziąć do ręki tylko nieliczni fachowcy), czynią z tych głosów i opinii uczonych niemieckich materiał prawdziwie wartościowy. Oczywiście, trudno mówić o pełnym obiektywizmie i sprawiedliwym sądzie, gdy uczony niemiecki przystępuje do sporu polsko - niemieckiego. Gdy jednak wspomina o polskich ugrupowaniach politycznych i osobistościach, ocenia ich rolę przy budowaniu państwa polskiego czy w walce narodowej z Niemcami, to bezspornie musimy przyznać, że sąd fachowego obcego, obojętnego poza tym na wewnętrzne polskie spory ideowe, będzie obiektywniejszy i trafniejszy od wielu opinii naszych własnych.

Stronnictwa Narodowe i jego główni wodzowie z Romanem Dmowskim na czele mają tę historyczną zasługę, że podnieśli postulat zjednoczenia wszystkich ziem polskich i obrony terytoriów zachodnich, oraz że te ziemie zachodnie potrafili dla Polski odzyskać. Dlatego winno się skrupulatnie notować wyżej wymienione głosy niemieckie. Dziś, w chwili wzmożonych ataków na Stron. Narodowe i odmawiania mu wszelkich zasług, gdy sztucznie stwarza się atmosferę przemilczenia i zapomnienia o wielkim dziele Romana Dmowskiego, tym ciekawsze są oceny wypowiedziane przez historiografię wrogiego lecz wielkiego narodu niemieckiego. Byłoby postulatem naukowym i narodowym zebranie wyczerpujących materiałów podających sądy zagraniczne o działalności Stronnictwa Narodowego, w szczególności o pracy Komitetu Narodowego w Paryżu i o jednym z największych mężów stanu, jakim jest bezsprzecznie Dmowski. Rozpoczynając zbieranie tego rodzaju materiału, podaję tu parę wyjątków z prac naukowych niemieckich, wydanych w ostatnich kilku latach.

Kilka głosów niemieckich mówi o odzyskaniu przez Dmowskiego dla Polski Pomorza oraz o jego zamysłach w Prusach Wschodnich. W czasopismie „Baltische Studien” (B. 36. Neue Folge. Stettin 1934) Erich Randt, dyrektor Archiwum państwowego w Szczecinie, omawiając najnowsze prace dotyczące Polski, wymienia (na s. 309) H. Rogmanna „Wilson und die deutsch - polnische Frage” i stwierdziwszy, że Wilson nie zamierzał zrazu oddawać Polsce „korytarza” lecz tylko zneutralizować Wisłę, pisze następnie:

… Sosnowski2 i właściwy twórca nowej Polski, Dmowski, zyskali jednak po zawieszeniu broni pro - polskiego “rzeczoznawcę” w prof. Lordzie, z którym na zupełnie nieobeznanego we wschodnio - europejskich zagadnieniach, Wilsonie, wpłynęli rozstrzygająco w duchu polsko - francuskich usiłowań i doprowadzili w rezultacie do upadku pierwotnych ideałów Wilsona o zaprowadzeniu pokoju w Europie…

Erwin Höltze podaje w „Historische Zeitschrift ” (B. 153. H. 1. 1935. s. 210) referat z własnej pracy „Die Freie Stadt Danzig” (Stuttgart 1935):

…Wykazano bezpośrednio z pomocą polskich źródeł, jak polska propaganda za „dostępem do morza” okazywała w czasie wojny światowej jedynie w grupie emigrantów Romana Dmowskiego usilne dążenie zdobycia Gdańska. Dmowski spróbował także potem, po zawieszeniu broni, przez „przejazd” wojsk polskich dostać Gdańsk gwałtem do rąk i wytworzyć przez to fakt dokonany. Podczas gdy „rzeczoznawcy” w Paryżu sekundowali mu przy przygotowaniu układu i pełne osiągnięcie celu wydawało się być bliskiem, Niemcy po raz pierwszy w tych ponurych dniach wypowiedziały veto przeciw żądaniu przewozu wojsk…

Erich Maschke, profesor Uniwersytetu w Królewcu, daje w „Alt preussische Forschungen” (B. 12. 1935. s. 166) recenzję rozprawy J. Giertycha „Za północnym kordonem”. Maschke pisze o autorze:

…obstaje przy historycznych i politycznych wywodach Romana Dmowskiego i jego planie, aby większą część Prus Wschodnich pozyskać dla Polski, a z reszty utworzyć wolne państwo; jedno i drugie pozostaje dla niego jeszcze nie ziszczoną ideą…

W czasopiśmie „Nation und Staat” (B. 6. 1932/3. s. 683) znajduje się omówienie książki Axela Schmidta „Ostpreussen - deutsch in Vergangenheit, Gegenwart u. Zukunft ” (1933):

…Roszczenia do Prus Wschodnich znalazły zaciętych orędowników szczególnie w Narodowej Demokracji i jej wodzu Romanie Dmowskim. Ten ostatni uzyskał niewątpliwie wiele podczas wojny u mocarstw Ententy dla Polski dzięki swym pismom, nie przeprowadził jednak swych postulatów wschodnio - pruskich…

W „Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift für Polen ” (B. 29. 1935. s. 532) omawia W. Kuhn dzieło G. Wirsinga „Zwischeneuropa und die deutsche Zukunft” (Jena 1932) i podaje za Wirsingem syntezę powstania nowej Polski:

…powstanie państwa polskiego wśród przeciwstawienia obu wielkich idej, narodowo - demokratycznej, prowadzonej przez Dmowskiego, która kładła główny ciężar na rzeczywiście przez Polaków zamieszkane obszary zachodnie, oraz reprezentowanej głównie przez Piłsudskiego, która wyraziła się w starym rozszerzeniu historycznej Polski...

Najciekawszym głosem jest jednak niewątpliwie artykuł wspomnianego już prof. Eryka Maschkego, młodego, ale wybitnie zdolnego historyka, o Romanie Dmowskim („Roman Dmowski”. Osteuropa. 10. 1935. H. 7, s. 391 - 410). Maschke, niewątpliwie nacjonalista niemiecki a nasz wróg, pisał swe studium oczywiście nie z sentymentu dla wodza polskiej partii antyniemieckiej, lecz dla przedstawienie jego wielkiej indywidualności i jego wpływu na światopogląd i ideje Polaków (sympatie okazuje natomiast M. dla obozu legionowego). Położywszy główny nacisk na działalność Dmowskiego jak pisarza politycznego i myśliciela, omawia stosunkowo krótko działalność polityczną, powołując się na podstawowe dzieło prof. Waltera Reckego „Die polnische Frage als Problem der europ. Politik” (Berlin 1927). Zaznaczywszy antagonizm i walkę między Dmowskim a Piłsudskim pisze Maschke:

… W historycznym przedstawieniu nie można rozdzielać postaci Dmowskiego od Piłsudskiego. Ale przy tym związku zapomina się zbyt często, czym on stał się dzięki sobie i przez swój własny czyn: politycznym filozofem Polski na przełomie XX w… Jednakże ta nowa Polska spoczywa niemniej na zrealizowaniu jego politycznych idej, jak na micie Marszałka i Legionów… Dobrze znane jest historyczne znaczenie drogi, po której prowadził on Polskę do Wersalu i przed życzliwe forum zwycięskich mocarstw… Obok tego jednak stoi jego twór duchowy, jego dzieło jak politycznego myśliciela, jego głęboko sięgający wpływ jako wychowawcy Polaków w narodowym samouświadomieniu - ogólne dzieło, którem mu w historii duchowego rozwoju jego narodu przyznaje szczególną pozycję…

Po tej charakterystyce podaje M. nieco wiadomości biograficznych o Romanie Dmowskim, kreśli początki jego działalności i omawia pierwsze prace. Obszernie streszcza „Myśli nowoczesnego Polaka”, podkreślając ich wielki wpływ na uświadomienie polityczne i narodowe Polaków. Wyciągając (może nieco przesadne) wnioski o mieszczańskim ideale podanym przez Dmowskiego, stwierdza:

… Bez ideału, który on postawił i bez budzącej niechęć pruskiej karności nie byłyby dzisiejsze polskie ziemie zachodnie tym, czym stały się dla młodego państwa…

poczym daje ciekawy pogląd, że bez działalności Dmowskiego i jego partii struktura nowego państwa polskiego byłaby bliska… Litwie.

Na dalszych stronicach uwydatnia m. rozwój działalności politycznej Dmowskiego: Tokio, wybory do Dumy i pezwodnictwo Koła poselskiego, omawia dzieło „Niemcy, Rosja i kwestia polska”, w końcu przechodzi do lat wojennych. Maschke potakuje zdaniu Reckego (op. cit., s. 295), że

… znaczenia polityka Romana Dmowskiego dla powstania dzisiejszego państwa polskiego nie można dość wysoko ocenić…

a dalej dodaje od siebie

… Bezwątpienia bez udziału Dmowskiego państwo polskie nie byłoby nigdy tym, czym pod jego wpływem mogło się stać na Konferencji Pokojowej. Było ono dziełem Wersalu, a to znaczy, skoro przyjmuje się zgoła samodzielną aktywność Polaków, dziełem Dmowskiego…

Po krótkim wyliczeniu głównych faktów z pierwszych lat istnienia Państwa Polskiego aż do zamachu r. 1926 włącznie, mówi M. obszerniej o wychowaniu narodu przez dzieła polityczne Dmowskiego. Omawia krótko „Świat powojenny i Polska”, natomiast obszernie „Przewrót”. Tu, obok wyrazów uznania próbuje wszcząć także polemikę i urażony jest twierdzeniem, że podczas Kongresu Wersalskiego masoneria starała się ratować Niemcy (oczywiście jest to fakt niemiły dla dzisiejszych Niemiec), oburza się na uważanie niemieckiego ruchu narodowo - socjalistycznego za groźbę dla Polski, dziwi się nieufności Dmowskigo dla poczynań rządów Piłsudskiego. Niewątpliwie Maschke zdradza wiele sympatii dla rządzącego Polską obozu legionowego i nie dostrzega (czy też nie chce zauważyć) głębokich różnic, dzielących ten obóz od obozu narodowego. Tym więcej podkreślić należy ogromnie charakterystyczne zdanie, że nawet obecna Polska, rządzona przez ludzi Piłsudskiego, oparta jest ideowo na myślach wyszłych od wodza Stronnictwa Narodowego:

… jeśli Dmowski sam, jako osoba, stoi może już poza światem dzisiejszej Polski, to jego idee są jednak elementarnymi składnikami polskiego bytu. Albowiem w głębi jednocześnie z polityczną klęską dokonuje się duchowe zwycięstwo świata, który reprezentował Roman Dmowski w ciągu swego życia. Idee mocarstwowe nowej Polski, wzrastającej pod władzą marszałka Piłsudskiego, są wzięte, z wyjątkiem stosunków czysto narodowych, z duchowego skarbca Narodowej Demokracji i Romana Dmowskiego…

Słusznie sądzi M., że idee morza, opieki nad Polonią zagraniczną i dążenia mocarstwowe nie mogły powstać w świecie ideologii socjalistów i legionistów Piłsudskiego. Idee te, zaszczepione całemu narodowi dzięki pismom Romana Dmowskiego, musiały być przejęte nawet przez jego wrogów.

Ocalenie i odzyskanie najważniejszych i najkulturalniejszych naszych ziem, a przez to zjednoczenie całej Polski, oraz wychowanie narodu przez wszczepienie mu „myśli nowoczesnej” oraz idei nacjonalistycznej - to dwa pomnikowe dzieła życia Romana Dmowskiego i dwa filary bytu niepodległej Polski - zyskały obiektywne i naukowe stwierdzenie w historiografii niemieckiej, poza tym wrogiej Polsce, a w szczególności polskiemu ruchowi narodowemu i antyniemieckiemu. Prosta prawda o wielkości i zasłudze Romana Dmowskiego, którą uznają i podnoszą wrogowie, może wejdzie w końcu także w sumienia i mózgi całego narodu polskiego, mimo zawiści małych i zaślepionych.
MAF.

Przypisy:
1. Pomijamy tu zasadniczą kwestię metodyczną, że przy ocenie współczesnych wypadków badacz nie może mieć pewnych materiałów źródłowych, a dalej, że patrząc z bliska na dany przebieg wydarzeń, często nie dostrzega dość dobrze rozwoju i nie przewiduje dalszego przebiegu.

2. Jan Jerzy Sosnowski, działacz polski w Stanach Zjednoczonych, autor książki „Prawda dziejowa”. Warszawa 1925.

Powrót do spisu dokumentów

© 2006; Wszelkie prawa zastrzeżone. | Kreacja: juda.webdesign