Roman Dmowski


Szukaj na stronie »
  Strona Główna »  Władysław Konopczyński – O Miejsce dla Dmowskiego w historii
Artykuł z 1939 roku.

WŁADYSŁAW KONOPCZYŃSKI
prof. Uniwersytetu Jagiellońskiego

O MIEJSCE DLA DMOWSKIEGO W HISTORII

Upłyną lata, dojrzeją doświadczenia i wnioski, nim historia orzecze, czym był dla Polski i świata Ten, czyje szczątki oddaliśmy dopiero co ziemi rodzicielce. Lekkomyślnością byłoby już dziś rozróżniać ostatecznie, co Dmowski przejął z wysiłku pokoleń, co zaczerpnął z bratnich dusz Popławskiego i Balickiego, a co sam z siebie włożył w dzieje narodowe. Skoro już jednak kładziono go na szali porównawczej z mężami stanu minionych wieków skoro porównano z nim i innych współczesnych, skoro On sam w marzeniach obcował z Chrobrym i Krzywoustym, - to wolno chyba historykowi sposobem tymczasowym zaszeregować jego osobę między poprzedników - ludzi pióra, słowa i czynu, szermierzy tej samej ojczystej Sprawy.

**
*
Jedno porównanie wydaje się już dziś bezspornym: Dmowski wejdzie do pierwszego rzędu naszych pisarzy politycznych, w którym zasiadają Ostroróg, Modrzewski, Skarga, Leszczyński, Konarski, Kołłątaj, Staszic - na kilka rzędów przed Orzechowskim, Górnickim, Starowolskim, Wybickim. Tu już na wstępie, nawet odkładając na bok ocenę głębokości talentu i oryginalności, nasuwa sie takie zestawienie. Co osiągnęli piórem tamci dostojni, czy oświecili naród lub uszlachetnili; w jakiej mierze wprowadzili w życie swe idee?

W bardzo skromnej. Przemawiali ponad tłum; niektórzy czasem na wiatr, mało się troszcząc o to, kto ich myśli urzeczywistni. Z jednym oczywiście wyjątkiem - Stanisława Konarskiego. Ów nie tylko siał, ale też przedtem głęboko orał i użyźniał.

Tak samo Dmowski za naszych dni wiedział, dla kogo pisze, i umiał sobie realizatorów wychować, zorganizować. Jeżeli też nawet uwzględnimy różnicę między odbiorcami myśli Modrzewskich czy Leszczyńskich, a czytelnikami Dmowskiego, że tamci byli pijani wolnością, a ci wytrzeźwieni niewolą, to jeszcze pozostanie na korzyść zgasłego Nauczyciela ta odrębna właściwość, że umiał lepiej zespolić działalność pisarską z właściwą robotą polityczną, niż ją zespalali bliscy poprzednicy np. Mochnacki lub Szczepanowski.

Zresztą z księdzem Konarskim (którego Dmowski trochę niedoceniał, bo go bliżej nie znał) łączy go jeszcze inne pokrewieństwo. To byli dwaj najwięksi może Praeceptores Poloniae. Uczyli nas, jak być narodem. Paradoks, czy bluźnierstwo?

Ani jedno, ani drugie. Surowe słowa greckiego myśliciela, które Niemiec Hüppe zastosował do charakterystyki dawnej Rzplitej: „zamiast stać się narodem, zasmakowali w demagogii”, zawierały w sobie niestety dużo prawdy, i dużo napracował się Konarski, nim wpoił szlachcie zrozumienie tego, że trzeba poświęcić różne wyskoki swego ja, aby wytworzyć narodowe my.

Za czasów Dmowskiego pod obcym jarzmem jeszcze trudniej było „stać się narodem”. Choć to już było po pierwszych legionach i po Mickiewiczu, świadomość narodowa ulegała niebezpiecznym przyćmieniom. Jedni ją utożsamiali z porywem buntu przeciw obcemu uciskowi; inni pod obuchem klęsk rezygnowali z wyższych celów w imię „organicznego” bogacenia się; niektórzy utożsamiali narodowość, jako zjawisko przyrodzone, z używaniem wspólnej mowy i przymykali oczy na grożące jej niebezpieczeństwa; nikt nie wyczuwał obcych rozkładowych wpływów. Gasło poczucie odpowiedzialności za Polskę. Między trójlojalizmem, zarażającym sumienia, a oszukującą je jałową frazeologią wiecznych cierpiętników powstańców, nie wyobrażano sobie pośredniej metody działania, - metody walki o Wolną Ojczyznę - przez codzienne ofiarne czyny, zwłaszcza przez pracę oświatową - polityczną nad ludem.

Takiego abecadła nowoczesnego patriotyzmu uczyli Popławski, Balicki i Dmowski, i była to nauka równie nowa. Jak w swoim czasie wywody Konarskiego o Skutecznym Rad Sposobie, i dlatego na nich obu rozciągnąć można porównanie z Kopernikiem, co ziemi - jednostce kazał się obracać koło słońca, - z Sokratesem, co filozofię ściągnął z niebios i umieścil ją pod strzechami. Nikt tak wytrwale, jak autor „Myśli nowoczesnego Polaka” nie zaprzęgał jednostek w służbę narodu, nikt tak śmiało i mądrze, jak ten nowy „sapere ausus” nie tępił w nas przesądów politycznych, aż ugruntował nowoczesną świadomość narodową w naszych umysłach - i sumieniach.

**
*
Tamci wszyscy od Modrzewskiego do Staszica pełnili swój trud w środowisku wolności, nie pod obcym jarzmem. Bywały spory z Modrzewskim, skargi na Skargę; anonimowo poczynali sobie następcy w ciężkiej aurze szlacheckiego ostracyzmu, ale ich żadne żandarm ani cenzor nie prześladował. Celów, jakkolwiek bądź, za życia nie osiągali.

Dmowski od początku pisał rzeczy niecenzuralne, wychowywał jednostki w uczniowskiej Strażnicy, dziesiątki w dojrzałej Lidze, setki w młodzieńczym Zecie, potem dopiero tysiące w jawnym, ale ściganym Stronnictwie. Nowe trudności stanęły przed Nim, gdy jako leader narodowców całego zaboru rosyjskiego musiał naraz podtrzymywać ducha w kraju - i realizować możliwe postulatu w Petersburgu, walcząc z carską biurokracją i z pruską intrygą. Cała przeszłość „powstańcza”, galwanizowana przez bojówki PPS, cała choroba „na Moskala” i galicyjskie zwodnicze pokusy i pruskie prowokacyjne trąbki z pod Gravelotte głuszyły wymowę jego argumentów, rozstrajały jego instrument. Pomógł, prawda, swą brutalnością duch pruski, pomogło żywiołowe odcięcie się od sugestii żydowskich.

Zagrzmiała Wojna Światowa… Pierwsze dni sierpnia 1914 roku.. Widziałem wtedy Dmowskiego siedzącego na wiązce słomy w szczecińskim „ViehBahnhofie”, zadumanego nad Krzywoustym, zapatrzonego w wizję Polski wolnej, nadbałtyckiej… Przyszły nowe trudy, trudy kanclerskie, królewskie. Sapere ausus dwoił i troił swą mądrość, swą odwagę. Dzięki niemu Polska nie dała Wilhelmowi Bartków Zwycięzców, nie pchnęła wojującej w naszym interesie Rosji napowrót w objęcia Niemiec. Syn kamieniarza z Pragi wśród rządców świata podpisał w Zwierciadlanej Sali akt wyzwolenia Polski i innych ludów.

Perspektywa dziejów? Porównania? Może z Ignacym Potockim, co nas zaprowadził do Berlina? Może ze szlachetnym księciem Adamem, co wywalczył ochłap wiedeński? Może z Jagiełłą, co miał pod ręką rycerstwo grunwaldzkie, a zdobywał w traktacie tylko dla Litwy Żmudź? Z Kazimierzem, Stefanem czy Władysławem? Nie, jeśli chodzi o sukces traktatowy, to żadne porównania ty nie wystarczą. „Wielki”, czy tylko „szczęśliwy”? Owszem, na pewno i wielki i szczęśliwy. Dmowski dożył chwili po podpisanym pokoju, kiedy mówił o sobie przyjacielowi - historykowi: „Osiągnąłem swój cel w 90 procentach”.

**
*
Mówił, prawda, kiedy indziej o swych ponurych przeczuciach, że przewiduje jeszcze ciężką wojnę z Niemcami. Zapatrzony w swój główny front bojowy, mniej może myślał wtedy o zawieruchach wschodu, a nie uprzytomniał sobie przejść, jakie go czekały w kraju - ze swoimi. Trzeba było dopiero wyzwalać Polskę z pęt zależności cielesnej i duchowej od Żydów, od masonerii, od międzynarodówek kapitalistów - i marksistów, aby naprawdę zasiadła, jak gospodarz, na swojej ziemi i mogła swój własny wyłaniać rząd.

I zaczęły się rzeczy nieprawdopodobne, o których zbyt ciężko pisać…

Mąż stanu, który po wojnie światowej wprowadził swój naród między zwycięzców, wywalczył dlań Pomorze, Wielkopolskę i Śląsk, wygrał spór o Lwów, rozstrzygnął na rzecz Polski sprawę wileńską, wyzwolił miliony, milionom dał miliardy, został z dalszego państwowego życia Rzplitej wykreślony. Jego hasło umiłowane - Naród Polski - wymazane z konstytucji, aby po latach wrócić na afiszu wyborczym - przywłaścicieli. Jego twór ostatni - Obóz Wielkiej Polski - rozwiązany Jego symbol - miecz Chrobrego zdzierany z piersi bojowników jako antypaństwowy. Jego przyjaciele - znieważani. Jego słowo - konfiskowane. Jego imię tępione w podręcznikach szkolnych. A wszystko to dla stłumienia tej ideologii narodowej, która jednocześnie na oczach wszystkich podnosiła Włochy i Niemcy do niebywałej potęgi…

To już są rzeczy, urągające wszelkim zestawieniom historycznym. Tego ani u nas kiedy indziej, ani na świecie gdzie indziej nie było. A zresztą, może mu się to należało. Pewno dał państwu za mało. Więc pochowano go za miastem wśród najuboższych - na Bródnie.

Władysław Konopczyński (1880 – 1952) – historyk, wydawca, polityk narodowy. Od 1917 roku prof. Uniwersytetu Jagiellońskiego; 1922 - członek PAU. W latach 1935 – 1949 redaktor Polskiego słownika biograficznego. Głównym przedmiotem jego badań były dzieje polityczne i ustrojowe Polski XVII i XVIII wieku. Jedną z jego najbardziej znanych prac są Dzieje Polski nowożytnej (1936). Członek Ligi Narodowej od 1915 r. W 1939 wraz z innym profesorami UJ aresztowany i wywieziony do Sachsenhausen. Poseł na Sejm w latach 1922 – 1927 z ramienia Chrześcijańskiego Zjednoczenia Narodowego. Przeciwnik dyktatury sanacyjnej. za postawę antykomunistyczną zdjęty z katedry w 1948.

Powrót do spisu dokumentów

© 2006; Wszelkie prawa zastrzeżone. | Kreacja: juda.webdesign